Pitutur
Seorang Mpu (empu) memiliki kedudukan terhormat dalam kebudayaan khususnya Jawa. Pikiran, perbuatan, keahlian, dan tuturan seorang Mpu amat disegani. Bertindak gegabah dan menyakiti hati seorang Mpu konon dapat membawa akibat fatal. Seperti cuplikan kisah Śapatha (kutukan) Mpu Gandring kepada Kèn Angrok.
Śapatha (kutukan) Mpu Gandring kepada Kèn Angrok terekam dalam sebuah adegan dalam “Sěrat Pararaton” (1535 Śaka) :
“Samangka ta Kèn Angrok alawas apanganti ring Tumapěl, huwusing gěněp limang wulan, éngět ing samayanira yèn akèn anggawé kěris ring sira Mpu Gandring, mara sira ring Lulumbang, katěmu sira Mpu Gandring anggugurinda , aninigasi papalampahanira Kèn Angrok kěris.”
(Demikianlah Kèn Angrok lama menunggu di Tumapěl. Setelah genap lima bulan, teringatlah ia pada tenggat waktu ketika meminta dibuatkan Kěris pada Mpu Gandring. [Maka] pergilah ia ke Lulumbang, bertemu Mpu Gandring [yang sedang] menggerinda dan menetak-netak keris pesanannya).
“Lingira Kèn Angrok : “ěndi kèn-kènaningsung ring kaki Gandring ?”
(Ken Angrok berkata, “Mana [Keris] pesananku, Ki Gandring ?”)
“Sumahur sira Gandring : “singgih kang ingsun-gurinda puniki, kaki Angrok”
(Gandring menjawab, “ya ini yang sedang saya gerinda, Ki Angrok”)
“Pinalaku tininghalan punang kěris dénira Kèn Angrok, lingira asěmu běndu : “ah, tan polih déningsun akon-kon ring sira Ki Gandring, apan durung huwus gugurindané kěris iki, lagi asěběl, iki kapo rupané kang déra-lawas limang wulan lawasé”
(Keris itu diminta dan diamati oleh Ken Angrok. Ia berkata agak marah, “ah, tiada hasil aku menyuruhmu, Ki Gandring, karena belum selesai penggerindahan Keris ini. Sialan, rupanya begini [saja] hasilmu selama lima bulan”).
“Apanas twasira Kèn Angrok, dadi sinudukakěn ing sira Gandring kěris antukira Gandring agawé ika, anuli piněrangakěn ing lumpang śèlå pemběběkan gurinda, bělah aparo : piněrangakěn ing paronira Gandring, bělah apalih”
(Panas perasaan Ken Angrok. Keris buatan Gandring lalu ditusukkan kepada Gandring [sendiri], kemudian dibenturkan pada lumpang batu pemipisan gerinda, [langsung] terbelah dua : [selanjutnya] dibenturkan pada landasan tempa [milik] Gandring, terbelah dua [pula])
“Samangka sira Gandring angucap, “ki Angrok, kang amatèni ring těmbé kěris iku, anak-putunira mati déné kěris iku, olih ratu pipitu těmbé kěris iku amatèni”
(Saat itulah [Mpu] Gandring berucap, “Ki Angrok, yang membunuhmu kelak adalah Keris itu : anak cucumu [juga] mati oleh Keris itu. Keris itu kelak membunuh tujuh raja”)
“Wusira Gandring angucap mangkana, mati sira Gandring”
(Setelah berucap demikian, matilah [Mpu] Gandring)
Nah, luuurrr….itulah “Śapatha” atau kutukan dari Mpu Gandring yang sangat bertuah, terkenal, dan melegenda.
Mangkane lur, mawas diri dan berhati-hati dalam bertindak dan bertutur pada semua manusia..
*Dikutip dari buku karya Heri Purwanto berjudul Pararaton, Biografi Para Raja Singhasari-Majapahit, terbitan Javanica tahun 2024.